شکستن مهره کمر بر اثر تصادف یکی از آسیبهای جدی و رایج ستون فقرات است که اغلب در حوادثی مانند تصادفات رانندگی، سقوط از ارتفاع یا برخوردهای شدید ورزشی رخ میدهد. این نوع شکستگی که به آن شکستن مهره کمر نیز گفته میشود، میتواند عملکرد حرکتی، تعادل و حتی سیستم عصبی فرد را بهشدت تحت تأثیر قرار دهد. در برخی موارد، شکستن مهره کمر در تصادف اگر بهموقع تشخیص داده نشود یا درمان آن بهدرستی انجام نگیرد، ممکن است منجر به آسیب دائمی به نخاع و عوارضی مانند فلج یا اختلالات حسی شود. از آنجا که شکستن کمر در تصادف ممکن است در ظاهر با علائمی شبیه به کوفتگی یا درد معمولی همراه باشد، آگاهی از نشانهها و اقدام فوری نقش کلیدی در پیشگیری از پیامدهای جبرانناپذیر دارد.
علائم و نشانههای شکستگی مهره کمر
شکستگی مهره کمر غالباً با درد شدید و ناگهانی در ناحیه کمر بروز میکند. هرچند شدت و نوع علائم بستگی به شدت شکستگی و میزان آسیب عصبی دارد، اما به طور کلی نشانههای زیر در فردی که دچار شکستن مهره کمر بر اثر تصادف یا سایر عوامل شده است دیده میشود:
- درد شدید موضعی در کمر: شایعترین علامت، درد شدید در محل شکستگی است. این درد ممکن است بلافاصله پس از حادثه شروع شود و با حرکت تشدید گردد. بیمار اغلب از درد کمر شکایت دارد که با کوچکترین حرکت یا لمس ناحیه آسیبدیده بدتر میشود. حتی ممکن است درد به حالت تیرکشنده به باسن یا پاها انتشار یابد. در شکستن مهره کمر در تصادف به دلیل شدت آسیب، درد میتواند آنقدر شدید باشد که بیمار نتواند حرکت کند یا بایستد. در چنین شرایطی معمولا لازم است برای انجام تصویربرداریهای فوری و دقیق به یک مرکز تصویربرداری تهران مراجعه شود تا نوع و شدت آسیب بهدرستی مشخص شود.
- کاهش تحرک و محدودیت حرکت: فرد دچار شکستگی مهره کمر معمولاً قادر به خم شدن، چرخیدن یا بلند کردن اجسام نیست و دامنه حرکتی کمر به شدت محدود میشود. اسپاسم و گرفتگی عضلات اطراف ناحیه آسیبدیده نیز ممکن است رخ دهد و حرکت را دشوارتر کند. در نتیجه، بیمار ترجیح میدهد بیحرکت بماند تا درد کمتری احساس کند.
- تغییر شکل ظاهری ستون فقرات: در موارد شکستگی شدید یا چندگانه، ممکن است انحنای طبیعی ستون فقرات تغییر کند. مثلاً قوز غیرطبیعی یا برآمدگی در محل آسیب ایجاد شود. کوتاه شدن قد نیز از عوارض شکستگیهای فشاری مهرههاست که به دلیل فرورفتن مهره آسیبدیده رخ میدهد.
- گزگز، بیحسی یا ضعف اندامها: اگر شکستگی به نخاع یا اعصاب نخاعی صدمه بزند، علائم عصبی پدیدار میشود. بیمار ممکن است احساس گزگز (سوزنسوزن شدن) یا بیحسی در پاها داشته باشد. همچنین ضعف عضلانی یا حتی فلج در پاها میتواند رخ دهد، به ویژه اگر فشار روی نخاع زیاد باشد. مثلاً در شکستن کمر در تصادف چنانچه قطعات مهره جابجا شده و نخاع را تحت فشار قرار دهند، احتمال فلج پایینتنه وجود دارد. نشانه خطر دیگر، از دست دادن کنترل ادرار یا مدفوع است که حاکی از آسیب شدید نخاعی در ناحیه کمری میباشد.
- حساسیت به لمس و تورم: در محل شکستگی ممکن است تورم، کبودی یا التهاب بافتهای نرم دیده شود. لمس ملایم بر روی خارهای استخوانی مهره آسیبدیده میتواند درد شدید ایجاد کند که نشاندهنده حساسیت غیرطبیعی است.
- احتمال علائم شوک نخاعی: در آسیبهای شدید ستون فقرات، ممکن است شوک نخاعی رخ دهد که طی آن بیمار برای مدتی هیچ حرکت یا حسی در اندامهای تحتانی نداشته باشد هرچند نخاع کاملاً قطع نشده باشد. این حالت موقتی است اما نیاز به مراقبت فوری دارد.
توجه به این علائم پس از هر گونه ضربه شدید به کمر بسیار مهم است. برخی افراد ممکن است بلافاصله متوجه نشانههای جدی نشوند و درد را به حساب کوفتگی بگذارند. اما باید هوشیار بود که شکستن مهره کمر بر اثر تصادف حتی میتواند گاهی در ابتدا تنها با درد متوسط یا علائم کم بروز کند و با گذشت چند ساعت، تورم و خونریزی داخلی موجب تشدید علائم گردد. بنابراین، هر درد کمر پس از تصادف یا سقوط باید جدی گرفته شود تا در صورت وجود شکستگی مهرهها، سریعاً تشخیص و درمان انجام گیرد.
روشهای تشخیص دقیق شکستگی مهره کمر
پس از وقوع حادثه و انجام اقدامات اولیه، برای تأیید شکستن مهره کمر و ارزیابی شدت آن، باید از روشهای تشخیصی پزشکی استفاده کرد. تشخیص صحیح نهتنها وجود یا عدم وجود شکستگی را مشخص میکند، بلکه نشان میدهد آیا آسیبی به نخاع یا بافتهای اطراف رسیده است یا خیر. روشهای اصلی تشخیص عبارتاند از:
- معاینه فیزیکی و ارزیابی عصبی: پزشک ابتدا علائم بیمار را بررسی کرده و درباره مکانیزم حادثه سوال میکند. وجود درد موضعی شدید در کمر، کبودی یا تورم، و هرگونه علامت عصبی (بیحسی، ضعف اندامها، مشکلات ادراری) در معاینه مشخص میشود. همچنین پزشک با لمس ملایم خارهای مهرهها، نقاط حساس را مییابد و دامنه حرکت بیمار را ارزیابی میکند. تستهای عصبی مانند چک کردن قدرت پاها، حس لمس و رفلکسهای زانو و مچ نیز برای ارزیابی عملکرد نخاع و اعصاب انجام میشود. هر گونه اختلال در این معاینات، احتمال شکستگی ناپایدار یا آسیب نخاعی را مطرح میکند. همچنین اگر بیمار هوشیار باشد، پرسش از احساس گزگز یا بیحسی در اندامها کمککننده است.
- تصویربرداری ساده با اشعه ایکس (رادیوگرافی): نخستین ابزار تصویربرداری برای تشخیص شکستگی مهرهها، عکس رادیولوژی ساده از ستون فقرات کمری است. رادیوگرافی میتواند شکستگیهای واضح استخوانی یا دررفتگی مهرهها را نشان دهد. معمولاً از نمای روبرو و نیمرخ کمر عکسبرداری میشود. هرچند در شکستگیهای ظریف یا برخی نواحی مهره ممکن است اشعه ایکس کافی نباشد، اما در دسترسترین روش اولیه محسوب میشود.
- سیتی اسکن (CT Scan): سیتی اسکن کمر یک روش تصویربرداری مقطعی با جزئیات بالا است که مخصوصاً برای مشاهده ساختار استخوانی مهرهها بسیار مفید است. در مواردی که شکستن مهره کمر بر اثر تصادف مشکوک به شکستگی پیچیده یا خردشدگی باشد، سیتی اسکن میتواند قطعات ریز استخوان و میزان جابجایی آنها را بهدقت نشان دهد. این اطلاعات در تصمیمگیری برای جراحی یا روشهای دیگر اهمیت دارد. سیتی اسکن همچنین آسیب احتمالی به کانال نخاعی (مثلاً تنگی ناشی از قطعات استخوان) را بهتر از عکس ساده آشکار میکند.
- امآرآی (MRI): تصویربرداری با تشدید مغناطیسی یا امآرآی برای بررسی بافتهای نرم و عناصر عصبی عالی است MRI بهترین روش برای ارزیابی وضعیت نخاع، دیسکهای بین مهرهای و رباطهای ستون فقرات پس از شکستگی است. اگر بیمار علائم عصبی دارد یا پزشک به آسیب طناب نخاعی، فتق دیسک ناشی از حادثه، یا خونریزی و تورم در کانال نخاعی مشکوک باشد، MRI ضروری است. همچنین امآرآی میتواند شکستگیهای ریز موئینه (میکروفرکچر) یا آسیبهای غضروفی را که در CT ممکن است واضح نباشند، تشخیص دهد. به طور خلاصه، MRI دقیقترین روش برای ارزیابی عوارض شکستگی مهره کمر است و مکمل CT در موارد پیچیده محسوب میشود. بسیاری از پزشکان برای هر شکستن مهره کمر در تصادف شدید، هر دو تصویربرداری CT و MRI را جهت برنامهریزی درمان درخواست میکنند.
- اسکن استخوان (Bone Scan): در برخی موارد خاص، جهت تشخیص شکستگیهایی که مدت بیشتری از آنها گذشته یا در تصاویر دیگر واضح نیستند، از اسکن ایزوتوپ استخوان استفاده میشود. این روش بیشتر در شکستگیهای پاتولوژیک یا استرسی مزمن کاربرد دارد تا شکستگی حاد ناشی از تصادف. به علاوه، اسکن استخوان میتواند وجود عفونت یا تومور را در مهرهها مشخص کند که شاید علت زمینهای شکستگی بوده باشد.
هنگام مراجعه به بیمارستان پس از یک تصادف، ممکن است ابتدا تصویربرداری رادیولوژی در اتاق اورژانس انجام شود و سپس برای جزئیات بیشتر، سیتی اسکن یا MRI درخواست گردد. لازم به ذکر است که انجام MRI برای بیماران دچار شکستن مهره کمر بر اثر تصادف باید وقتی صورت گیرد که وضعیت عمومی و پایداری آنها اجازه دهد، زیرا MRI زمانبر است و بیمار باید بیحرکت بخوابد. در شرایط اورژانسی شدید، ابتدا سیتی اسکن برای تصمیم سریع انجام میشود و MRI در مراحل بعدی برای ارزیابی کاملتر گرفته میشود.
بهترین تصویربرداری های تهران
کیفیت انجام تصویربرداریهای تشخیصی در نتیجه نهایی تشخیص و درمان نقشی اساسی دارد. توصیه میشود بیمار مبتلا به شکستگی مهره کمر برای انجام سیتیاسکن یا امآرآی به مراکز تصویربرداری مجهز و معتبر مراجعه کند تا تصاویر با کیفیت بالا و گزارش دقیق توسط متخصصین رادیولوژی تهیه شود. در شهر تهران تعدادی مرکز تصویربرداری پیشرفته با رتبههای برتر وجود دارند. به عنوان مثال میتوان از مؤسسه تصویربرداری نسیم پرتو (واقع در خیابان فلسطین نزدیک بلوار کشاورز) و مرکز تصویربرداری آرینا (واقع در ابتدای خیابان پاسداران) نام برد که جزو مراکز مدرن و مجهز در تهران هستند. این مراکز انواع خدمات تصویربرداری پزشکی شامل رادیولوژی دیجیتال، سیتی اسکن مولتیاسلایس و امآرآی با قدرت تفکیک بالا را ارائه میدهند. همچنین تصویربرداری پزشکی پایتخت (در بلوار میرداماد) و مرکز تصویربرداری ولیعصر از دیگر مراکز شناختهشده تهران هستند. مراجعه به چنین مراکزی که از دستگاههای پیشرفته و کادر مجرب بهره میبرند، دقت تشخیص را بالا میبرد و پزشکان معالج میتوانند بر اساس گزارشهای دقیقتر، بهترین تصمیم درمانی را برای شکستن مهره کمر بیمار بگیرند. توجه داشته باشید که در شرایط اورژانس، معمولاً بیمارستانهای بزرگ تهران نیز مجهز به بخش تصویربرداری شبانهروزی هستند (مانند بیمارستان شریعتی، امام خمینی، میلاد و غیره).
نقش تصادف در شکستگی مهره کمر
در فیزیک ضربه، انرژی باید جایی تخلیه شود. وقتی وسیله نقلیه ناگهانی متوقف میشود یا فرد به زمین پرتاب میشود، ستون فقرات مثل یک «فنر فشرده» عمل میکند و اگر فشار بیش از حد باشد، مهره له میشود، میچرخد یا خرد میشود.
چند نکته تجربهمحور و مهم:
- در تصادفات بدون کمربند ایمنی احتمال شکستگیهای شدید کمری بسیار بالاتر است.
- در تصادفهای از پشت مهرهها ممکن است تحت فشار خمشی قرار بگیرند و دچار شکستگی فشاری شوند.
- در واژگونی خودرو احتمال شکستگی ترکیبی (فشاری + چرخشی) بسیار زیاد است.
- در موتورسواران، سقوط روی باسن یا کمر بهطور مستقیم انرژی زیادی به مهرههای L1 تا L4 وارد میکند.
آمار جهانی نشان میدهد بیش از ۵۰٪ شکستگیهای تروماتیک ستون فقرات ناشی از تصادف هستند.
نتیجهگیری
شکستن مهره کمر بر اثر تصادف از جمله آسیبهای جدی است که نیازمند توجه فوری و تخصصی میباشد. در این مقاله دیدیم که ستون فقرات کمری چه نقشی حیاتی در بدن دارد و چگونه شکستگی مهرههای کمر میتواند به درد شدید، ناتوانی حرکتی و حتی عوارض خطرناکی مانند فلج بینجامد. علل شایع این آسیب به خصوص تصادفات رانندگی و سقوط از ارتفاع مورد بحث قرار گرفت و تأکید شد که شکستن مهره کمر در تصادف سهم بالایی در صدمات نخاعی دارد. سپس علائم و نشانههای مهم از درد و تغییر شکل گرفته تا علائم عصبی برشمرده شد تا در صورت وقوع حادثه، بتوان سریعتر به وجود شکستگی پی برد. اقدامات اولیه صحنه تصادف برای محافظت از ستون فقرات آسیبدیده و جلوگیری از صدمات بیشتر نیز گام به گام توضیح داده شد که نشان میدهد بیحرکت نگه داشتن و انتقال صحیح مصدوم چقدر حیاتی است. روشهای تشخیصی مدرن مانند رادیولوژی، سیتیاسکن و امآرآی به تشخیص دقیق کمک میکنند و ما ضمن اشاره به آنها، اهمیت انجام این بررسیها در مراکز تصویربرداری معتبر را نیز خاطرنشان کردیم. در بخش درمان، طیفی از رویکردها از استراحت و بریس گرفته تا جراحیهای پیچیده معرفی گردید و مشخص شد که انتخاب روش درمانی بسته به شدت شکستن مهره کمر متفاوت است. همچنین بر اهمیت دوره نقاهت و توانبخشی پس از درمان تأکید شد، چرا که برگشت به زندگی عادی نیازمند صبر و مراقبت است. در پایان به عواقب عدم درمان یا سهلانگاری در درمان شکستگی مهره کمر پرداختیم و دیدیم که میتواند منجر به آسیبهای دائمی نخاع، درد مزمن و مشکلات عدیده دیگر شود.